Je zit rond negen uur 's avonds nog even buiten met een glas wijn, de tuindeuren open omdat het binnen te warm is, en tegen de tijd dat je opstaat om naar binnen te gaan tel je vier bultjes op je onderbenen die er een uur eerder nog niet waren. Zo gaat het meestal: niet de mug zelf, maar de jeuk van de avond erna is wat je je herinnert. Nederland telt zo'n 35 muggensoorten, en de gewone steekmug (Culex pipiens) is verantwoordelijk voor het gros van de beten in tuinen en op terrassen tussen half mei en eind september.
Waarom muggen jou net iets liever hebben
Muggen jagen op CO2, lichaamswarmte en bepaalde geurstoffen in zweet, en dat verklaart waarom de ene persoon aan een tuintafel wordt kaalgevreten terwijl de ander ongemoeid blijft. Mensen met bloedgroep O worden volgens onderzoek van de Wageningen Universiteit gemiddeld vaker gestoken dan mensen met bloedgroep A, al is het verschil te klein om er je vakantieplanning op aan te passen. Zwangere vrouwen ademen gemiddeld meer CO2 uit en hebben een hogere lichaamstemperatuur, wat ze aantoonbaar aantrekkelijker maakt voor steekmuggen — een detail dat weinig verloskundigen spontaan met je delen, terwijl het je zomeravonden op het terras echt kan schelen.
Bier drinken lijkt eveneens een rol te spelen: een kleine studie uit 2002 in Malaria Journal vond dat proefpersonen na het drinken van bier vaker werden gestoken dan daarvoor, al is het mechanisme nooit volledig opgehelderd. Donkere kleding houdt meer warmte vast en is voor muggen makkelijker te lokaliseren dan lichte kleding, dus een wit overhemd op een zwoele avond is niet alleen praktisch tegen de hitte. Parfum met een zoete of muskusachtige geur trekt muggen eveneens aan, terwijl citrusgeuren — denk aan citronella-olie — ze juist afstoten, en dat verschil is precies waarom sommige avondcrèmes met citroengeranium wél werken en andere niet.
Wat écht helpt tegen de jeuk
Koelen is de eerste en beste stap: een koud kompres of een ijsblokje in een theedoek gedurende tien minuten vermindert de doorbloeding rond de beet en daarmee de jeuk aanzienlijk. Krab niet, hoe verleidelijk ook — krabben beschadigt de huid, verlengt de jeukperiode en verhoogt het risico op een bacteriële infectie, vooral bij kinderen die 's nachts onbewust doorkrabben. Een hydrocortisoncrème van 1%, vrij verkrijgbaar bij de drogist voor zo'n vier tot zes euro per tube, remt de lokale ontstekingsreactie effectiever dan de meeste huismiddeltjes en is de beste keuze bij een bult die groter wordt dan een euromunt.
Antihistaminicum-gel zoals Fenistil werkt sneller op de jeuk zelf maar doet minder tegen de zwelling, dus bij een enkele muggenbeet is dat vaak voldoende, terwijl bij meerdere beten tegelijk hydrocortison de betere keuze is. Wie 's nachts wakker ligt van de jeuk over het hele lichaam, kan overwegen om een oraal antihistaminicum te nemen, zoals cetirizine — verkrijgbaar zonder recept, met als bijwerking lichte sufheid bij een deel van de gebruikers. Azijn, tandpasta of citroensap op een beet smeren is een hardnekkig huismiddel dat weinig aantoonbaar effect heeft en bij een kapotte huid zelfs kan irriteren; laat het gewoon achterwege.
Wespen en bijen: een ander verhaal
Een wespensteek doet meteen fel pijn, in tegenstelling tot de vertraagde jeuk van een muggenbeet, en de zwelling kan binnen een uur flink toenemen. Bij een bijensteek blijft de angel vaak in de huid achter, compleet met een gifzakje dat nog enkele minuten gif blijft pompen — verwijder die angel daarom zo snel mogelijk door hem er zijwaarts uit te schrapen met een bankpasje of nagel, nooit door te knijpen, want dat perst juist meer gif de huid in. Wespen laten hun angel meestal niet achter en kunnen daardoor meerdere keren achter elkaar steken, wat het extra vervelend maakt bij een nest dat per ongeluk wordt verstoord tijdens het tuinieren.
Koelen blijft ook hier de beste eerste stap, gevolgd door een hydrocortisoncrème bij aanhoudende zwelling. Bij een steek in de mond of keel — na het happen in een stuk fruit waar een wesp op zat, iets wat elke zomer wel een paar keer op de Spoedeisende Hulp belandt — is direct bellen met de huisartsenpost of 112 verstandig, ook zonder zichtbare allergische reactie, omdat zwelling in de keel de luchtweg kan afsluiten.
Tekenbeten: het risico dat je niet meteen voelt
Een tekenbeet doet geen pijn en jeukt vaak niet, waardoor je hem het makkelijkst mist na een wandeling door bos, duin of hoog gras. Controleer daarom na elke boswandeling je hele lichaam, met extra aandacht voor liezen, oksels, achter de knieën en de haarlijn, waar teken zich het liefst verstoppen. Volgens het RIVM raakt gemiddeld ongeveer 5% van de tekenbeten besmet met de ziekte van Lyme, en hoe eerder de teek wordt verwijderd, hoe kleiner die kans wordt — na 24 uur begint het overdrachtsrisico duidelijk op te lopen.
Gebruik een tekenverwijderaar (Tick Twister of vergelijkbaar, voor een paar euro bij elke drogist) en trek de teek er recht uit zonder te draaien of te knijpen in het lijfje, want dat perst speeksel en mogelijk bacteriën juist de huid in. Noteer de datum van de beet en houd de plek de weken erna in de gaten.
Een rode kring die zich vanaf de bijtplek langzaam uitbreidt — de erythema migrans, in de volksmond de 'ringworm van Lyme' — is het signaal om binnen enkele dagen naar de huisarts te gaan voor een antibioticakuur. Griepachtige klachten zonder duidelijke oorzaak, weken tot maanden na een tekenbeet in bosrijk gebied, verdienen dezelfde aandacht, ook als je de beet zelf niet meer herinnert.
Kinderen en insectenbeten
Kinderhuid reageert vaak heftiger op een muggenbeet dan volwassenhuid, met grotere, hardere bulten die soms wel een paar centimeter groot worden en dagenlang blijven zitten. Leer kinderen om te wrijven of te tikken in plaats van te krabben — bij kleuters werkt een koud washandje vaak beter dan uitleg over waarom krabben niet mag. Bij koorts, een uitgebreide huiduitslag over het hele lijf, of een kind dat suf wordt na een insectenbeet is contact met de huisarts geen overdreven voorzichtigheid maar de juiste stap.
DEET-houdende muggensprays zijn voor kinderen vanaf twee jaar geschikt in een concentratie tot 30%, maar niet geschikt voor baby's onder de twee maanden — gebruik bij hen liever een muskietennet over de kinderwagen. Citroeneucalyptusolie is een natuurlijk alternatief dat volgens onderzoek van de WHO redelijk vergelijkbaar beschermt met lagere DEET-concentraties, al is de werkingsduur korter, wat betekent dat je vaker moet smeren tijdens een lange middag buiten.
Op vakantie: de tijgermug rukt op
Wie deze zomer naar Zuid-Frankrijk, Noord-Italië of de Adriatische kust reist, krijgt steeds vaker te maken met de Aziatische tijgermug, een klein zwart-wit gestreept beestje dat overdag steekt, in tegenstelling tot de Nederlandse steekmug die vooral 's avonds en 's nachts actief is. Het RIVM meldt dat de tijgermug ook in Nederland al op een aantal plekken is aangetroffen, met name rond wegrestaurants en importbedrijven langs de grens met België en Duitsland, al is gevestigde voortplanting hier nog zeldzaam. In delen van Zuid-Europa is de tijgermug inmiddels wel structureel aanwezig, en dat is meer dan een lokale ergernis: het diertje kan in theorie dengue, chikungunya en zika overbrengen, ziektes die normaal in de tropen voorkomen.
Het risico voor de gemiddelde vakantieganger blijft klein — de meeste tijgermuggen dragen geen virus — maar lokale uitbraken van dengue zijn de afgelopen jaren gemeld in delen van Zuid-Frankrijk en Noord-Italië, meestal na import door een reiziger die het virus al bij zich had. Smeer overdag daarom net zo goed DEET of icaridine als 's avonds wanneer je in een gebied bent waar de tijgermug actief is, vooral rond stilstaand water bij vakantiehuisjes en camperplaatsen. Koorts die een paar dagen na thuiskomst uit zo'n gebied opkomt, gecombineerd met hoofdpijn achter de ogen en spierpijn, is een reden om bij de huisarts expliciet te vermelden waar je op vakantie bent geweest — dat detail helpt bij de diagnose meer dan je zou verwachten.
Wanneer is het een allergische reactie?
Een normale lokale reactie — roodheid, zwelling tot een paar centimeter, jeuk die na een paar dagen wegtrekt — hoort bij een insectenbeet en vraagt geen medische zorg. Een grotere lokale reactie, waarbij bijvoorbeeld een hele arm of een been opzwelt na een wespensteek, is vervelend maar meestal ook niet gevaarlijk, al kan de huisarts hier wel een sterkere corticosteroïdcrème voor voorschrijven.
Kortademigheid, een opgezwollen gezicht of keel, duizeligheid of misselijkheid binnen enkele minuten tot een uur na een steek zijn tekenen van een anafylactische reactie — bel dan direct 112. Wie eerder zo'n reactie heeft gehad, krijgt van de huisarts of allergoloog vrijwel altijd een EpiPen voorgeschreven en doet er goed aan die het hele zomerseizoen binnen handbereik te houden, ook tijdens een simpele boodschappentocht.
Insectenbeten voorkomen
- Draag lichte, dekkende kleding tijdens de schemer, wanneer muggen het actiefst zijn.
- Gebruik een DEET-spray (20-30%) bij een avond buiten in een muggenrijk gebied, en breng die aan ná de zonnebrandcrème, nooit ervoor.
- Laat geen stilstaand water achter in emmers, plantenbakjes of een omgevallen gieter — daar leggen muggen hun eitjes.
- Een muskietennet boven het bed is voor de meeste Nederlandse tuinen overdreven, maar in vochtige, waterrijke gebieden zoals de Biesbosch of het Groene Hart absoluut de moeite waard.
- Citronellakaarsen helpen een beetje op een terras zonder wind, maar reken er niet blindelings op tijdens een windstille avond met veel muggen — dan wint de mug meestal.
Een goede avondroutine met een tekencontrole na elke wandeling, hydrocortison in het medicijnkastje en een DEET-spray in de tuintas voorkomt het merendeel van de vervelende zomeravonden. De rest is gewoon een kwestie van geluk — en van niet krabben, hoe moeilijk dat ook is om vol te houden na middernacht.