Zet een glas ranja neer op het terras en binnen twee minuten cirkelt er een wesp omheen. Dat is geen toeval. Half augustus is precies het moment waarop het wespenseizoen in Nederland zijn hoogtepunt bereikt, en de reden daarvoor heeft weinig mensen op hun netvlies staan.
Waarom de tuin ineens vol wespen zit
Een wespennest begint in het voorjaar met één koningin die in haar eentje een handvol cellen bouwt en de eerste werksters grootbrengt. Die werksters jagen de hele zomer op rupsen, vliegen en andere insecten om de larven in het nest te voeren — een volk van de gewone wesp (Vespula vulgaris) of de Duitse wesp (Vespula germanica) kan tegen augustus uitgroeid zijn tot enkele duizenden dieren. Zolang er larven zijn, blijven de werksters op jacht naar eiwitrijk voedsel en heb je er als mens weinig last van. Rond half augustus verandert dat abrupt: de koningin stopt met eieren leggen, de laatste larven verpoppen, en duizenden werksters zitten opeens zonder taak en zonder de suikerafscheiding die de larven normaal als beloning teruggeven. Die werksters gaan op zoek naar een vervangende suikerbron, en die vinden ze op jouw bord bij de barbecue, in je glas cola en bij het fruit dat al een paar dagen in de fruitschaal ligt. Tegen eind september sterft het hele volk af behalve de nieuwe koninginnen, die de winter ergens beschut doorbrengen — maar de vier tot zes weken daarvoor, ergens tussen half augustus en eind september, zijn de drukste wespenweken van het jaar. Dat verklaart ook waarom een tuin die in juli nauwelijks een wesp zag, nu ineens een aanvliegroute lijkt naar je bord.
Wesp of bij — en waarom dat verschil ertoe doet
Een bij heeft een zacht, behaard lijfje en een angel met weerhaakjes die in de huid blijft steken; ze sterft na het steken omdat een deel van haar achterlijf achterblijft. Een wesp heeft een glad, glimmend lijf, geen weerhaakjes op de angel, en kan dus meerdere keren achter elkaar steken zonder daarbij zelf schade op te lopen. Dat maakt het verschil in de praktijk vooral relevant voor wat je nu wel of niet moet doen: bij een bijensteek zoek je eerst naar een angel om die eruit te schrapen, bij een wesp is die stap overbodig, want er zit simpelweg niets in de huid. Sla nooit naar een wesp die om je bord hangt — het dier klemt zich bij een dreiging niet alleen sneller vast, het scheidt ook een alarmferomoon af waarmee het andere wespen uit de buurt oproept om mee aan te vallen. Rustig wegblazen of het bord even bedekken werkt beter dan zwaaien, hoe onlogisch dat ook voelt op het moment zelf.
Wat een steek met je lichaam doet
Het gif van een wesp bevat onder meer histamine, fosfolipasen en het eiwit mastoparan, die samen zorgen voor de bekende felle, brandende pijn op het moment van de steek. Binnen enkele minuten zwelt de plek rood op, en die zwelling kan de eerste 24 tot 48 uur nog groeien voordat hij vanzelf afneemt — een hand die na een steek in de vinger de volgende ochtend twee keer zo dik aanvoelt, is voor de meeste mensen nog altijd een normale, lokale reactie en geen allergie. Dat klinkt geruststellend tegenstrijdig met wat de meeste mensen intuïtief denken: hoe groter de zwelling, hoe banger ze worden, terwijl artsen een uitgebreide lokale zwelling juist apart classificeren van een echte allergische reactie. Jeuk, warmte en een verharding van de huid rondom de insteekplek horen bij dat normale beloop. Ook een lichte temperatuurverhoging de eerste avond, zonder koorts, komt vaker voor dan mensen denken en is op zichzelf geen reden tot ongerustheid. Waar het om gaat, is niet de omvang van de zwelling op de plek zelf, maar of er klachten optreden op een plek in het lichaam die niets met de insteekplek te maken heeft.
Wanneer bel je 112 — de alarmsignalen
Een steek in de mond of keel is altijd een reden om direct te bellen, allergie of geen allergie.
Dat komt niet door een allergische reactie, maar puur mechanisch: weefsel in de mond en keel zwelt sowieso op na een steek, en op die plek kan zelfs een gewone zwelling de luchtweg dichtdrukken. Bel in dat geval altijd 112, ook als iemand nog nooit eerder een allergische reactie heeft gehad. Andere signalen waarbij je niet moet afwachten: ademhalingsproblemen of een piepende ademhaling, zwelling van de tong, lippen of het gezicht die verder gaat dan de insteekplek, netelroos die zich over grote delen van het lichaam verspreidt, duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd, en misselijkheid of braken in combinatie met een van de andere signalen. De Nederlandse Anafylaxis Stichting en de huisartsinformatie op thuisarts.nl zijn daar eenduidig over: bij twee of meer van deze signalen tegelijk, of bij ademhalingsklachten alleen al, is 112 bellen geen overdreven voorzichtigheid maar de juiste stap. Wie eerder een allergische reactie heeft gehad en een auto-injector met adrenaline bezit, gebruikt die meteen bij de eerste tekenen — en belt daarna alsnog 112, want de werking van adrenaline kan na twintig tot dertig minuten uitgewerkt raken.
Wat je zelf kunt doen in de eerste tien minuten
Direct na de steek
Bij een bijensteek schraap je de angel er zo snel mogelijk uit met een nagel of de rand van een bankpasje — niet met een pincet, want dat knijpt het gifzakje juist verder leeg. Bij een wesp sla je die stap over. Koel de plek vervolgens met een coldpack of een natte, koude doek; leg nooit ijs rechtstreeks op de huid, want dat kan zelf weer weefselschade geven. Een paracetamol tegen de pijn kan, en bij hevige jeuk werkt een antihistaminicum zoals cetirizine — verkrijgbaar zonder recept bij elke drogist — meestal beter dan krabben, wat de huid alleen maar verder irriteert.
De uren erna
Houd de zwelling de eerste dag in de gaten, bij voorkeur met een simpel potloodstreepje rond de rand ervan, zodat je ziet of hij groeit of juist afneemt. Til een gestoken arm of been een tijdje omhoog — dat vermindert de zwelling net iets sneller dan stilzitten. Blijft de roodheid na twee dagen nog groeien in plaats van afnemen, of wordt de huid warm en pijnlijk op een manier die anders aanvoelt dan de eerste avond, dan kan dat wijzen op een infectie in plaats van een normale reactie, en is een belletje naar de huisartsenpost op zijn plaats.
De azijnmythe en andere fabels
Azijn, tandpasta, een doorgesneden ui, zelfs een warme lepel tegen de huid — het rijtje huismiddeltjes tegen een wespensteek is eindeloos, en geen van al lost iets op waar koelen niet ook al voor zorgt. Thuisarts.nl, de patiënteninformatie van huisartsenorganisatie NHG, noemt geen enkel van die middelen als aanbevolen behandeling; koelen en afwachten staan er wel, azijn niet. Vergeet dus de azijnfles uit de keukenkast. Een schone, koude kompres doet minstens hetzelfde werk, zonder dat je de rest van de avond naar augurken ruikt.
Mensen met een wespenallergie: de EpiPen is geen garantie
Voor een klein deel van de Nederlanders is een wespensteek geen jeukende irritatie maar een reëel risico op anafylaxie, een levensbedreigende allergische reactie die het hele lichaam raakt. Wie die diagnose eenmaal heeft, krijgt via de huisarts of allergoloog een recept voor een adrenaline-auto-injector — in Nederland zijn EpiPen, Jext en Emerade de merken die apotheken standaard leveren. Zo'n pen is geen vrijbrief om daarna rustig af te wachten: na gebruik moet er alsnog altijd naar de spoedeisende hulp worden gebeld, en een pen die over de houdbaarheidsdatum is — vaak na twaalf tot achttien maanden — werkt niet meer betrouwbaar, dus een jaarlijkse controle bij de apotheek is geen overbodige luxe. Wie regelmatig buiten werkt of vaak in de tuin zit met een bevestigde wespenallergie, kan bij een allergoloog terecht voor immuuntherapie met wespengif: een reeks injecties over meestal drie tot vijf jaar, met een slagingspercentage dat in de medische literatuur ruim boven de negentig procent ligt. Dat is een langere weg dan een pen in de tas, maar voor iemand die elk weekend buiten wil zijn zonder waakzaamheid, is het vaak het verschil tussen een zomer vermijden en een zomer gewoon meemaken.
Voor de meeste mensen eindigt een wespensteek dit weekend niet met een rit naar de spoedeisende hulp, maar met een dikke vinger, een chagrijnige stemming en een half opgegeten stuk taart dat toch maar naar binnen wordt gewerkt voordat de volgende wesp arriveert.