Bevolkingsonderzoek borstkanker: wat je vooraf wilt weten over de uitnodiging, de bus en de uitslag

Van elke 1.000 vrouwen van 50 jaar overlijden er 40 in de loop van hun leven aan borstkanker. Vrouwen die meedoen aan het bevolkingsonderzoek hebben volgens het RIVM een 50 procent kleinere kans om aan die ziekte te overlijden dan vrouwen die niet meedoen. Normaal gesproken krijgen ongeveer 1,3 miljoen vrouwen per jaar een uitnodiging en doet ongeveer 1 miljoen van hen ook mee. Dat een deel wegblijft is goed te begrijpen, want het is een onderzoek voor mensen die zich prima voelen, en zonder klachten voelt een afspraak in een bus als iets wat best volgende maand kan. Sinds 1 oktober loopt de Borstkankermaand van Pink Ribbon, en dat is een goed moment om uit te zoeken hoe het onderzoek werkt, wat de nadelen zijn en in welke gevallen je juist níét op een uitnodiging wacht.

Wie een uitnodiging krijgt, en waarom die later kan komen dan je verwacht

Alle vrouwen van 50 tot en met 75 jaar worden uitgenodigd, via Bevolkingsonderzoek Nederland dat het onderzoek in opdracht van de overheid uitvoert. Het moment hangt af van wanneer de onderzoeksbus bij jou in de buurt staat, en daarom kan je eerste brief al komen als je 49, 50 of 51 bent, en de laatste meestal in het jaar dat je 74 of 75 wordt. Officieel is het interval twee jaar, maar door een tekort aan screeningspersoneel is die termijn sinds begin 2021 tijdelijk verlengd tot maximaal drie jaar. Volgens het RIVM zit de gemiddelde tijd tussen twee uitnodigingen nu op 29 maanden, met verschillen per regio. Blijft je brief dus langer weg dan twee jaar, dan komt dat door het personeelstekort en niet door iets wat jij fout hebt gedaan. Die vertraging is overigens niet gratis: het RIVM rekent voor dat een langer interval tot 2039 jaarlijks ongeveer 30 tot 60 sterfgevallen minder voorkomt dan een uitnodiging om de twee jaar.

De afspraak maak je zelf in de afspraakmodule van Mijn Bevolkingsonderzoek, waar je inlogt met je DigiD. Verzetten of afzeggen kan daar ook, en loop je vast, dan helpt de Cliëntservice van Bevolkingsonderzoek Nederland. Let op de locatie: om de wachttijden tussen regio’s gelijk te trekken zijn de mobiele onderzoekscentra anders ingepland, dus soms word je uitgenodigd op een plek die verder weg ligt dan je gewend bent.

Wat er gebeurt in de bus

Het onderzoek vindt meestal plaats in een mobiel onderzoekscentrum, dus een bus, en soms in een gebouw. Je meldt je bij de balie met je uitnodigingsbrief en een geldig identiteitsbewijs, je kleedt je in een kleedkamer van boven uit en een medewerker maakt van elke borst twee röntgenfoto’s. Voor elke foto wordt je borst een paar seconden samengedrukt tussen twee platen, en dat kan gevoelig of pijnlijk zijn. Je borsten kunnen daarna nog een paar dagen gevoelig blijven, maar je kunt tijdens het onderzoek altijd aangeven dat het te veel is. Het maken van de foto’s duurt ongeveer vijf minuten, en de hele afspraak neemt ongeveer twintig minuten in beslag. Er is altijd een vrouwelijke medewerker aanwezig, dus als je liever door een vrouw geholpen wordt, hoef je dat alleen maar te zeggen.

Een paar dingen regel je vooraf:

• Trek makkelijke bovenkleding aan, dan ben je zo uit- en weer aangekleed.
• Smeer geen zalf, poeder of bodylotion op je borsten; deodorant mag wel.
• Gebruik je zinkzalf op je borsten, stop daar dan twee tot drie weken voor het onderzoek mee.
• Ga thuis naar de wc, want in de bus is geen toilet.
• Vul de vragen op de achterkant van de uitnodiging al thuis in en neem de brief mee.
• Zijn je borsten vlak voor of tijdens je menstruatie erg gevoelig, verzet de afspraak dan.

Heb je in het afgelopen halfjaar een pacemaker, een borstprothese of een operatie aan je borst gekregen, dan adviseert het RIVM zes maanden te wachten omdat de plek nog gevoelig kan zijn. Een borstprothese zelf is geen reden om niet mee te doen, maar vertel het wel aan de medewerker, zodat die er bij het samendrukken rekening mee kan houden.

De uitslag: binnen tien werkdagen een brief

Twee radiologen bekijken de foto’s onafhankelijk van elkaar, en als je eerder meedeed, leggen ze de nieuwe foto’s naast de oude. Binnen tien werkdagen ligt de uitslag in de brievenbus. Er zijn drie mogelijke uitkomsten:

Bij de tweede en derde uitkomst krijgt ook je huisarts de uitslag, en die verwijst je door naar het ziekenhuis. Het bevolkingsonderzoek zelf is gratis en daar betaal je geen eigen risico voor. Het vervolgonderzoek valt niet meer onder het bevolkingsonderzoek maar onder je basisverzekering, en daarvoor kan je eigen risico gelden, dat in 2026 € 385 bedraagt.

Voordelen en nadelen, met de cijfers van het RIVM

Het RIVM schat dat het bevolkingsonderzoek elk jaar bij ongeveer 7.000 mensen een tumor opspoort en dat daardoor elk jaar 1.300 vrouwen minder aan borstkanker overlijden. Hoe groot het effect is, hangt af van leeftijd en regelmaat: bij vrouwen van 50 tot 69 jaar daalt de sterfte met ongeveer 40 procent, bij vrouwen van 70 tot 75 jaar die vaker hebben meegedaan met ongeveer 80 procent. Het onderzoek kan een tumor vinden voordat je er iets van voelt of ziet, waardoor de kans op uitzaaiingen kleiner is en de behandeling vaak minder ingrijpend kan zijn. Dat is de reden dat Nederland vrouwen in deze leeftijdsgroep uitnodigt, want borstkanker komt het meest voor tussen de 50 en 75 jaar, en 1 op de 7 vrouwen in Nederland krijgt borstkanker. De nadelen noemt het RIVM net zo open, en ze verdienen evenveel ruimte voordat je beslist.

• Ieder jaar krijgen 17 van de 1.000 deelnemers vervolgonderzoek dat achteraf niet nodig bleek, met de onrust die daarbij hoort.
• Bij ongeveer 1 op de 10 mensen met borstkanker was de behandeling achteraf eigenlijk niet nodig geweest, omdat de tumor zo langzaam groeide dat hij nooit last zou hebben gegeven. Van tevoren is niet te zeggen bij wie dat zo is.
• Het onderzoek is een momentopname: bij ongeveer 2 op de 1.000 onderzochte vrouwen wordt in de twee jaar tussen twee onderzoeken alsnog borstkanker ontdekt.
• Eerder weten dat je borstkanker hebt, betekent niet altijd dat je langer leeft.

Onze keuze: doe mee als je een uitnodiging krijgt en geen klachten hebt. Wij vinden dat de winst zwaarder weegt dan de last, ook als je de nadelen volledig meeweegt. Het blijft wel jouw beslissing, en wie het onderzoek niet wil, kan zich eenmalig of voorgoed afmelden via de Cliëntservice of Mijn Bevolkingsonderzoek.

Klachten? Dan wacht je niet op de brief

Het bevolkingsonderzoek is bedoeld voor mensen zonder klachten, en daarom maak je bij een verandering aan je borst geen afspraak in de bus maar bel je meteen de huisarts. Het RIVM noemt onder meer:

• een knobbeltje, zwelling of verharding in je borst, of een bult die je ziet of voelt;
• deukjes of kuiltjes, of huid met putjes die op een sinaasappelschil lijkt;
• een wondje dat slecht geneest;
• roodheid, schilfering of intrekking van een tepel, of bloed of vocht uit een tepel;
• een zwelling in je oksel.

Ook een borst die anders aanvoelt dan normaal, of die van vorm of grootte verandert, is een reden voor een telefoontje. KWF vat het kort samen: ken je lichaam en wees alert op veranderingen. Dat geldt voor iedereen met een knobbel in de borst, dus ook voor mannen.

En als borstkanker in je familie zit?

In sommige families komen borst- en eierstokkanker vaker voor dan gemiddeld, bijvoorbeeld door een afwijking in het BRCA1- of BRCA2-gen. Vrouwen met een erfelijke aanleg worden waarschijnlijk al op jongere leeftijd in het ziekenhuis gecontroleerd, maar die gegevens kent het bevolkingsonderzoek niet. Daarom krijg je toch gewoon vanaf je vijftigste een uitnodiging, en het RIVM adviseert om met je huisarts of behandelend arts te overleggen of meedoen voor jou zin heeft. Op hetzitindefamilie.nl kun je zien hoe groot je kans op zo’n mutatie is.

Wat je zelf kunt doen, en twee fabels die hardnekkig blijven

KWF schat dat bij een derde van alle kankergevallen leefstijl een rol speelt. Bij borstkanker is alcohol het duidelijkste voorbeeld: volgens KWF en het Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WKOF) vergroot al één glas per dag de kans, ongeacht of het wijn, bier of whisky is. Voor kankerpreventie is volgens het WKOF geen alcohol de beste keuze. Bewegen werkt de andere kant op; de Beweegrichtlijnen noemen voor volwassenen minstens 150 minuten per week matig intensieve inspanning, zoals wandelen of fietsen, aangevuld met twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten. Houd ook je gewicht gezond; alcohol helpt daar niet bij, want het bevat 7 kilocalorieën per gram. Leefstijl verkleint de kans, maar sluit hem niet uit, en daarom is een gezonde levensstijl geen reden om een uitnodiging te laten liggen.

Twee verhalen blijven rondgaan. Deodorant veroorzaakt volgens KWF geen borstkanker: er is veel onderzoek naar gedaan en het gebruik is veilig. En thermografie, het maken van warmtebeelden van de borst, is volgens KWF niet geschikt als screening, omdat infrarood niet diep door de huid heen dringt terwijl tumoren dieper zitten. Een warme plek kan bovendien gewoon een ontsteking zijn. Verzekeraars vergoeden thermografie niet, dus een betaalde scan komt nooit in de plaats van de bus.

Ligt er een uitnodiging in de la, dan kost het inloggen bij Mijn Bevolkingsonderzoek of een telefoontje naar de Cliëntservice minder tijd dan de afspraak zelf. Heb je een moeder, zus of vriendin tussen de 50 en 75, vraag dan eens of haar brief al binnen is. En voel je zelf iets wat er vorige maand nog niet zat, bel dan vandaag nog je huisarts.

Bronnen: RIVM, Bevolkingsonderzoek Nederland, KWF Kankerbestrijding, Wereld Kanker Onderzoek Fonds en de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad. Geraadpleegd op 8 oktober 2026.